Khơi thông điểm nghẽn thể chế cho kinh tế biển bứt phá

Phát triển kinh tế biển bền vững cần hài hòa giữa tăng trưởng và quy hoạch không gian biển

Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển nhiều ngành kinh tế biển trọng điểm nhằm thực hiện các mục tiêu tăng trưởng kinh tế và cam kết phát triển bền vững. Các lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, nuôi trồng thủy sản công nghiệp, du lịch biển và hàng hải đều được xác định là động lực quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế biển.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đang bộc lộ nhiều bất cập về quy hoạch không gian biển, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động hàng hải, nuôi biển và hiệu quả khai thác tài nguyên.

Xung đột không gian biển ảnh hưởng đến an toàn hàng hải

Tại Hội thảo "Xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đặc thù vượt trội góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững ở Việt Nam", ông Nhữ Đình Thiện – Tổng Thư ký Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ Hàng hải Việt Nam (VISABA) – cho biết nhiều dự án điện gió ngoài khơi đang được đề xuất tại các khu vực cửa sông, cửa biển, nơi tập trung các tuyến hàng hải quốc tế và luồng vào các cảng biển lớn.

Việc bố trí các tua-bin gió có chiều cao từ 100–200 m tại những khu vực này có thể làm thu hẹp không gian điều động của tàu thuyền, đặc biệt trong điều kiện thời tiết xấu như mưa bão, sương mù hoặc gió mùa.

Bên cạnh đó, tình trạng nuôi trồng thủy sản tự phát với hệ thống lồng bè và phao nổi lấn chiếm hành lang hàng hải tại một số địa phương cũng đang làm gia tăng nguy cơ mất an toàn giao thông đường biển.

Hàng hải cần được ưu tiên trong quy hoạch không gian biển

Theo VISABA, năm 2025, sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Việt Nam đạt khoảng 820 triệu tấn. Dự kiến trong năm 2026, con số này sẽ vượt 1 tỷ tấn, trong khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước có thể lần đầu tiên đạt mốc 1.000 tỷ USD.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, việc duy trì các tuyến hàng hải an toàn và thông suốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

VISABA cho rằng Việt Nam cần sớm luật hóa nguyên tắc ưu tiên bảo đảm an toàn cho các tuyến hàng hải quốc tế và các luồng tàu trọng điểm, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu quy hoạch không gian biển dùng chung giữa các ngành như hàng hải, điện gió và thủy sản nhằm hạn chế tình trạng chồng chéo trong quy hoạch.

Thông lệ quốc tế luôn đặt an toàn hàng hải lên hàng đầu

Theo thông lệ quốc tế, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) luôn coi an toàn hàng hải là nguyên tắc ưu tiên hàng đầu.

Các quy định trong Công ước SOLAS và hướng dẫn của IMO yêu cầu mọi công trình nhân tạo được xây dựng gần tuyến hàng hải phải bảo đảm không ảnh hưởng đến an toàn tàu thuyền. Trong trường hợp phát sinh xung đột, việc điều chỉnh vị trí công trình hoặc quy hoạch sẽ được ưu tiên thay vì làm thay đổi hành lang hàng hải hiện hữu.

Ngành nuôi biển gặp nhiều rào cản về thủ tục

Nếu ngành hàng hải đối mặt với áp lực về quy hoạch không gian biển thì ngành nuôi biển lại đang gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Theo ông Bùi Tuấn Anh, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam (VSA), sự khác biệt giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành đã tạo nên nhiều vướng mắc trong quá trình thực hiện thủ tục đầu tư các dự án nuôi biển.

Mặc dù Luật số 146/2025/QH15 đã bãi bỏ thủ tục cấp phép nuôi trồng thủy sản trên biển nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, nhưng Luật Đầu tư năm 2025 vẫn yêu cầu các dự án sử dụng khu vực biển phải có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư trước khi được giao khu vực biển.

Doanh nghiệp rơi vào "vòng luẩn quẩn" về thủ tục

Theo phản ánh của Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam, quy định hiện hành đang tạo ra một vòng lặp thủ tục khiến nhiều dự án không thể triển khai.

Cụ thể:

• Muốn được chấp thuận chủ trương đầu tư, doanh nghiệp phải chứng minh quyền sử dụng khu vực biển.
• Tuy nhiên, quyền sử dụng khu vực biển chỉ được xác lập sau khi cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định giao biển.
• Trong khi đó, để được giao biển, hồ sơ lại phải có văn bản chấp thuận chủ trương đầu tư.

Sự chồng chéo này khiến nhiều hồ sơ của doanh nghiệp và hợp tác xã nuôi biển bị trả lại hoặc kéo dài thời gian xử lý.

Đề xuất tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp

Để giải quyết khó khăn trước mắt, Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam kiến nghị các địa phương cho phép sử dụng:

• Sơ đồ khu vực biển đề nghị giao.
• Bản thuyết minh phương án nuôi trồng đã được cơ quan chuyên môn xác nhận phù hợp quy hoạch.

Các tài liệu này có thể được chấp nhận thay cho giấy tờ chứng minh quyền sử dụng địa điểm trong hồ sơ đầu tư.

Về lâu dài, Hiệp hội đề nghị Chính phủ rà soát và sửa đổi các quy định liên quan nhằm bổ sung cơ chế riêng đối với các dự án sử dụng mặt nước biển, bảo đảm phù hợp với đặc thù của ngành nuôi biển.

Cần hoàn thiện cơ chế về quyền sử dụng khu vực biển

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là doanh nghiệp nuôi biển chưa có cơ sở pháp lý đầy đủ để xác lập quyền tài sản trên biển.

Do chưa có cơ chế công nhận quyền sử dụng khu vực biển lâu dài, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc:

• Tiếp cận nguồn vốn tín dụng.
• Thế chấp tài sản.
• Mua bảo hiểm cho hoạt động nuôi biển.
• Thu hút đầu tư dài hạn.

Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam đề xuất nghiên cứu cơ chế cấp "Sổ Xanh" để xác nhận quyền sử dụng khu vực biển, tương tự như "Sổ Đỏ" đối với đất đai. Cơ chế này sẽ giúp người dân và doanh nghiệp có căn cứ pháp lý để thế chấp vay vốn, chuyển nhượng, góp vốn hoặc thừa kế quyền sử dụng khu vực biển.

Hướng tới phát triển kinh tế biển bền vững

Việc phát triển đồng thời các ngành kinh tế biển là xu hướng tất yếu trong chiến lược phát triển quốc gia. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả lâu dài, cần có quy hoạch không gian biển thống nhất, cơ chế pháp lý đồng bộ và sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành liên quan. Khi những rào cản về quy hoạch và thủ tục được tháo gỡ, các lĩnh vực như hàng hải, nuôi biển và năng lượng tái tạo sẽ có điều kiện phát triển hài hòa, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng bền vững của kinh tế biển Việt Nam.